Günümüzde iş, eğitim veya yaşam koşulları nedeniyle eşlerin farklı şehirlerde yaşaması oldukça yaygın bir durumdur. Bu durumda boşanma sürecinin nasıl yürüyeceği, hangi mahkemenin yetkili olacağı ve duruşmanın nasıl gerçekleşeceği merak edilen konuların başında gelir. Bu noktada farklı şehirlerde anlaşmalı boşanma nasıl olur sorusu uygulamada sıkça karşımıza çıkar. Türk hukuku, eşlerin farklı şehirlerde yaşaması durumunda da anlaşmalı boşanma davasının açılmasına ve sonuçlandırılmasına olanak tanır.
Anlaşmalı boşanma davasında TMK m. 168 uyarınca yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı ayda birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Eşler farklı şehirlerde yaşasa dahi bu yetki kurallarına uygun şekilde mahkemeye başvurulabilir. Ayrıca HMK'nın öngördüğü istinabe ve talimat yoluyla dinleme yöntemleri, eşlerin farklı yargı çevrelerinde bulunmaları hâlinde devreye girer. Bu makalede farklı şehirlerde anlaşmalı boşanmanın aşamaları, yetkili mahkeme, duruşmaya katılım ve pratik çözüm yolları ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
Anlaşmalı Boşanmanın Yasal Çerçevesi
Türk Medeni Kanunu'nun 166/3 hükmü, anlaşmalı boşanmanın şartlarını düzenler. Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi ve hâkimin tarafları bizzat dinlemesi bu düzenlemenin temel şartlarıdır. Hâkim tarafları dinlemeden ve tarafların iradelerinin özgürce oluştuğunu tespit etmeden boşanma kararı veremez.
Anlaşmalı boşanma davası, eşlerin mali ve velayete ilişkin tüm konularda mutabık oldukları ve bu mutabakatı bir protokolde yazılı hâle getirdikleri davadır. Protokolde nafaka, tazminat, velayet, kişisel ilişki düzeni ve mal paylaşımı gibi tüm hususlar yer almalıdır. Eşlerin farklı şehirlerde yaşaması bu temel şartları etkilemez. Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması ve tarafların özgür iradeyle mutabakat etmesi şartları her durumda aranır.
Yetkili Mahkemenin Belirlenmesi
Farklı şehirlerde yaşayan eşlerin anlaşmalı boşanma davası açarken ilk belirlemesi gereken konu yetkili mahkemedir. TMK m. 168'e göre üç farklı yer mahkemesi yetkilidir. Eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri veya son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkili olur. Anlaşmalı boşanmada yetki kuralları kesin nitelikte değildir. Taraflar karşılıklı anlaşarak istedikleri yargı çevresindeki mahkemede dava açabilirler.
Davacı eşin yerleşim yeri: Davacı eşin ikamet ettiği şehirdeki aile mahkemesi yetkilidir.
Davalı eşin yerleşim yeri: Davalı eşin ikamet ettiği şehirdeki aile mahkemesi yetkilidir.
Son birlikte oturulan yer: Eşlerin son altı ayda birlikte oturdukları şehir mahkemesi yetkilidir.
Tarafların anlaşması: Anlaşmalı boşanmada taraflar yetki itirazında bulunmazsa herhangi bir aile mahkemesinde dava açılabilir.
Pratik açıdan eşler, işlerinin ve yaşam koşullarının uygun olduğu bir şehirdeki aile mahkemesini tercih edebilirler. Özellikle büyükşehirlerde aile mahkemeleri iş yükü nedeniyle uzun süreli bir süreç gerektirebilir. Buna karşılık küçük şehirlerdeki aile mahkemeleri daha kısa sürede davayı sonuçlandırabilir. Bu nedenle yetkili mahkeme seçimi, pratik ve stratejik bir karardır.
Protokol Hazırlığı ve Sunumu
Farklı şehirlerde yaşayan eşlerin anlaşmalı boşanma için hazırlayacakları protokol, tıpkı aynı şehirde yaşayan eşler gibi kapsamlı olmalıdır. Protokolde tarafların tüm hak ve yükümlülükleri açıkça yer almalıdır. Nafaka, tazminat, velayet, kişisel ilişki düzeni, mal paylaşımı ve yargılama giderlerinin paylaşımı gibi hususlar net biçimde belirlenmelidir. Protokol eşler tarafından imzalandıktan sonra dava dilekçesine ek olarak mahkemeye sunulur.
Protokol hazırlığı aşamasında eşlerin farklı şehirlerde yaşaması, iletişim ve imza süreçlerini zorlaştırabilir. Bu tür durumlarda elektronik imza veya noter onaylı vekâletname yoluyla süreç hızlandırılabilir. Ayrıca eşler, avukatları aracılığıyla protokol metninin müzakere edilmesini sağlayabilir. Avukatın her iki tarafın şehrinde bulunmaması ya da eşlerin farklı avukatlarla çalışması protokolün dikkatli biçimde gözden geçirilmesini gerektirir.
Duruşmaya Katılım Yükümlülüğü
Anlaşmalı boşanma davalarında eşlerin duruşmaya bizzat katılması zorunludur. TMK m. 166/3 hükmü hâkimin tarafları bizzat dinlemesini emreder. Bu zorunluluk, farklı şehirlerde yaşayan eşler için pratik bir sorun oluşturur. Bununla birlikte hukuki sistem bu durum için çeşitli çözüm yolları öngörür. Eşlerden birinin duruşma günü yetkili mahkemenin bulunduğu şehre gelmesi en yaygın çözümdür.
Duruşma tarihinin önceden tarafların programına uygun şekilde belirlenmesi için UYAP üzerinden talep edilebilir. Eşlerden biri için seyahat güçlük yaratıyorsa istinabe yoluyla dinleme talep edilebilir. Bu durumda eşin bulunduğu şehirdeki aile mahkemesi, ana davanın hâkimine gönderilmek üzere tarafı dinler. Eşin cevapları tutanağa geçirilerek ana mahkemeye iletilir. İstinabe süreci birkaç hafta uzatabilir ancak eşlerin seyahat yükünü ortadan kaldırır.
İstinabe Yoluyla Dinleme
HMK kapsamındaki istinabe hükümleri, tanık veya tarafların başka bir yargı çevresinde dinlenmesine olanak tanır. Farklı şehirlerde yaşayan eşlerin anlaşmalı boşanma davasında istinabe, yaygın biçimde kullanılan bir yöntemdir. Ana davayı gören mahkeme, diğer şehirdeki aile mahkemesine talimat yazarak eşin dinlenmesini ister. Eşin bulunduğu şehirdeki mahkeme talimatı yerine getirir ve sonuçları ana mahkemeye gönderir.
İstinabe sürecinde dinleme şartları tıpkı ana davada olduğu gibi uygulanır. Hâkim, eşin boşanma iradesi, protokolün her maddesinin onayı ve iradenin özgürce oluşup oluşmadığı konusunda ayrıntılı sorular sorar. Eşin cevapları tutanağa geçirilir ve bu tutanak ana dava dosyasına eklenir. Ana davayı gören mahkeme, istinabe tutanağını da değerlendirerek boşanma kararını verir. Bu süreç, duruşma tarihlerinin koordinasyonu açısından avukatlar arasında sıkı bir iletişim gerektirir.
Online Duruşma ve UYAP
Dijital dönüşüm kapsamında bazı mahkemeler online duruşma imkânı sunmaktadır. Eşlerin farklı şehirlerde yaşadığı durumlarda UYAP üzerinden online duruşma talep edilebilir. Ancak online duruşma yolu her aile mahkemesinde kabul görmemektedir. Bu yolun kullanılabilmesi için ana davayı gören mahkemenin online duruşma altyapısına sahip olması ve hâkimin bu yöntemi uygun bulması gerekir.
Online duruşma uygulaması, özellikle pandemi sürecinde yaygınlaşmış ve sonrasında da bazı dosyalarda kullanılmaya devam etmiştir. Online duruşmada hâkim, eşi görüntülü bağlantı aracılığıyla dinler ve sorularını yöneltir. Eşin cevapları kayıt altına alınarak tutanağa geçirilir. Online duruşma yolu, seyahat güçlüğü yaşayan eşler için hızlı ve etkin bir çözüm sunar. Bununla birlikte uygulamanın yaygınlaşması ve standartlaşması zaman içinde şekillenmektedir.
Avukat Aracılığıyla Temsil
Anlaşmalı boşanma davalarında eşlerin bizzat duruşmaya katılma zorunluluğu vardır. Ancak avukatlar sürecin diğer aşamalarında aktif biçimde yer alır. Dava dilekçesinin hazırlanması, protokolün kaleme alınması, mahkemeye başvurulması ve duruşma tarihinin takibi avukat tarafından gerçekleştirilebilir. Farklı şehirlerde yaşayan eşler, kendi şehirlerindeki avukatlarla çalışarak süreç boyunca temsil edilebilir.
Eşler aynı avukatla da çalışabilir. Bu durumda avukat her iki eşin de vekili olarak hareket eder. Ancak menfaat çatışması söz konusuysa bu uygulama etik açıdan sorunludur. Eşlerin farklı avukatlarla çalışması, her iki tarafın haklarının bağımsız biçimde korunmasını sağlar. Avukatlar protokol müzakeresinde iletişim kurarak süreci yönetir. Bu yöntem özellikle mal paylaşımının karmaşık olduğu dosyalarda tercih edilir.
Vekâletname Düzenlemesi
Farklı şehirlerde yaşayan eşler, avukatlarına boşanma davasını açma yetkisi veren özel vekâletname hazırlatmalıdır. Boşanma davası için düzenlenen vekâletnamede tarafın iki adet vesikalık fotoğrafı bulunmalıdır. Ayrıca vekâletnamede boşanma davası açma yetkisinin açıkça yer alması gerekir. Genel vekâletnameler bu kapsamda yetersiz kalır. Vekâletnamenin noterde düzenlenmesi zorunludur.
Eşler, kendi şehirlerindeki noterde özel boşanma vekâletnamesi düzenleyebilir. Vekâletname, avukata dilekçe sunma, protokolü mahkemeye ibraz etme, davalı olarak temsil edilme gibi yetkileri içerir. Duruşmaya katılma yetkisi ise anlaşmalı boşanmada avukata devredilemez. Çünkü hâkim tarafların bizzat dinlemesi zorunludur. Bu nedenle vekâletname duruşma yerine ön ve ara işlemler için geçerlidir.
Nafaka ve Velayet Düzenlemeleri
Farklı şehirlerde yaşayan eşlerin anlaşmalı boşanma protokolünde özellikle velayet ve kişisel ilişki düzeni kritik öneme sahiptir. Çünkü çocuğun hangi ebeveynde kalacağı, diğer ebeveynle nasıl görüşeceği ve tatillerin nasıl planlanacağı farklı şehirlerde yaşayan aileler için ek zorluklar doğurur. Bu nedenle protokolde kişisel ilişki günleri, seyahat koşulları ve ulaşım maliyetleri açık biçimde belirtilmelidir.
Nafaka konusunda da net düzenlemeler yapılmalıdır. İştirak nafakasının miktarı, ödenme tarihi ve ödeme yöntemi protokolde yer almalıdır. Nafakanın yıllık artış oranı, özellikle enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde önem taşır. Bununla birlikte yoksulluk nafakasına ilişkin mutabakat da net biçimde belirlenmelidir. Eşlerin farklı şehirlerde yaşaması, nafaka ödemelerinin banka transferiyle yapılmasını gerektirebilir. Bu yöntem ödeme belgelerinin saklanması açısından güvenli bir seçenektir.
Mal Paylaşımı Hükümleri
Farklı şehirlerde yaşayan eşlerin mal paylaşımı, birden fazla yargı çevresini ilgilendiren bir konudur. Eşlerin her iki şehirde de taşınmazları, araçları ya da banka hesapları bulunabilir. Protokolde bu malvarlıklarının paylaşımı açık biçimde belirlenmelidir. Tapu devri işlemleri, taşınmazın bulunduğu şehirdeki tapu müdürlüğünde gerçekleştirilir. Dolayısıyla protokolde devir tarihleri ve masrafların hangi taraftan karşılanacağı ayrıntılı biçimde yer almalıdır.
Banka hesapları, hisse senetleri ve şirket hisseleri gibi diğer malvarlıkları da protokolde ele alınmalıdır. Özellikle şirket hisseleri söz konusu olduğunda, ticaret sicili işlemleri de devreye girer. Farklı şehirlerdeki malvarlıklarının paylaşımı için gerekli işlemlerin koordinasyonu avukatlar aracılığıyla sağlanır. Protokoldeki her madde uygulanabilir ve somut biçimde kaleme alınmalıdır. Belirsiz ifadeler, ileride uyuşmazlık çıkmasına yol açabilir.
Dava Süresi ve Maliyet
Anlaşmalı boşanma davaları tek celsede sonuçlanabilir. Ancak farklı şehirlerde yaşayan eşlerin istinabe yoluyla dinleme talebi süreci uzatabilir. İstinabe yazışmalarının gidiş-gelişi iki ile dört hafta arası bir süre alabilir. Bu sürenin sonunda ana mahkemede tekrar duruşma yapılarak karar verilir. Dolayısıyla farklı şehirlerde anlaşmalı boşanma davaları, aynı şehirdeki anlaşmalı boşanmalara göre iki ile üç ay daha uzun sürebilir.
Maliyet açısından ise yargılama giderleri maktu harca tabidir. Anlaşmalı boşanmada harç miktarı düşüktür. Vekâlet ücreti, avukat sayısına göre değişir. İstinabe masrafları ve seyahat giderleri maliyete eklenir. Toplam maliyet tarafların avukatlarıyla anlaşmasına göre farklılık gösterir. Bununla birlikte eşlerin mutabakat hâlinde olması, sürecin çekişmeli boşanmaya göre çok daha ekonomik olmasını sağlar.
Çocukların Okul Durumu ve Velayet
Farklı şehirlerde yaşayan eşlerin çocukları genellikle ebeveynlerden biriyle yaşar. Çocuğun okul kaydı ve günlük yaşamı bu şehirdeki rutinine göre şekillenir. Velayetin bu ebeveyne verilmesi, çocuğun okul ve sosyal çevresinin korunması açısından önem taşır. Mahkeme velayet kararı verirken çocuğun mevcut yaşam düzeninin sürdürülebilirliğini de göz önünde bulundurur.
Diğer şehirdeki ebeveynle kişisel ilişki düzeni ise çocuğun okul dönemleri ve tatilleri göz önüne alınarak hazırlanır. Okul dönemi içinde görüşmeler genellikle hafta sonu veya belirli günlerde planlanır. Yaz tatili, sömestr tatili ve bayramlar için daha geniş süreli kişisel ilişki düzenlemeleri yapılabilir. Çocuğun yaşı, eğitim seviyesi ve okul kalitesi de velayet kararında dikkate alınan etkenlerdir.
Yurtdışında Yaşayan Eşlerin Durumu
Eşlerden birinin yurtdışında yaşaması durumunda da anlaşmalı boşanma davası Türkiye'de açılabilir. Türk vatandaşı eşlerin boşanma davası Türk mahkemelerinde görülür. Yurtdışında yaşayan eşin duruşmaya katılımı için Türkiye'ye gelmesi gerekir ya da istinabe yoluyla Türkiye'nin ilgili ülkedeki büyükelçilik ve konsolosluklarına talimat yazılır. Bu tür dosyalarda süreç daha uzun sürebilir.
Alternatif olarak eş, Türkiye'ye kısa bir seyahat gerçekleştirerek duruşmaya bizzat katılabilir. Bu yol pratikte en hızlı çözümdür. Duruşma tarihinin önceden belirlenmesi, eşin seyahat planını yapmasına imkân tanır. Ayrıca yurtdışında yaşayan eşin Türkiye'deki banka hesaplarına, malvarlığına ve diğer belgelere erişimi konusunda avukatla koordineli çalışılmalıdır. Yurtdışı adresi ve yerleşim yeri belgesi gibi evrakların noter onaylı çevirisi mahkemeye sunulmalıdır.
Hastalık veya Engellilik Durumunda Duruşma
Eşlerden birinin sağlık sorunu veya engellilik nedeniyle başka bir şehirdeki mahkemeye gelemeyecek durumda olması halinde istinabe yolu en pratik çözümdür. Ayrıca hasta eşin bulunduğu şehirdeki aile mahkemesinin hastaneye giderek dinleme yapması da bazı durumlarda gündeme gelebilir. Bu uygulama özellikle hastaneye yatırılmış ya da yoğun bakım durumundaki eşler için kullanılır. Hâkim, mahkeme kalemi ve zabıt kâtibiyle birlikte hastaneye gelerek dinlemeyi gerçekleştirir.
Bu tür istisnai durumlarda sağlık raporu ve hastane belgesi mahkemeye sunulmalıdır. Eşin fiziksel veya zihinsel kapasitesinin iradesini özgürce beyan etmeye yeterli olup olmadığı da hâkim tarafından değerlendirilir. Zihinsel kapasite konusunda tereddüt varsa bilirkişi raporu istenir. Zihinsel kapasitesi yetersiz eşin anlaşmalı boşanma yapabilmesi için gerekli hukuki şartları sağladığı belgelenmelidir. Aksi hâlde anlaşmalı boşanma hükmü kurulamaz.
Dava Açılırken Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
Farklı şehirlerde anlaşmalı boşanma davası açmayı planlayan eşlerin birkaç önemli konuya dikkat etmeleri gerekir. İlk olarak yetkili mahkeme belirlenmeli ve tarafların en uygun yargı çevresi tercih edilmelidir. İkinci olarak protokol hazırlığı titizlikle yürütülmeli, tüm maddeler net biçimde kaleme alınmalıdır. Üçüncü olarak duruşma günü tarafların programlarına uygun şekilde ayarlanmalı ve gerekiyorsa istinabe yolu önceden planlanmalıdır.
Dördüncü olarak avukat seçimi ve vekâletname düzenlenmesi hızla tamamlanmalıdır. Özel boşanma vekâletnamesinin iki adet vesikalık fotoğrafla noterde düzenlenmesi gerekir. Beşinci olarak tarafların duruşmaya hazırlanması konusunda avukatlar eşleri bilgilendirmelidir. Hâkimin yönelteceği sorulara net ve tutarlı cevaplar verilmesi, sürecin tek celsede tamamlanmasını sağlar. Son olarak mal paylaşımı işlemlerinin boşanma kararının kesinleşmesinden sonra hızla tamamlanması önerilir.
Seyahat ve Ulaşım Planlaması
Farklı şehirlerde yaşayan eşler için duruşma günü ulaşım planlaması önemli bir başlıktır. Uçak, otobüs veya hızlı tren gibi ulaşım seçenekleri duruşma tarihine göre önceden ayarlanmalıdır. Duruşma günü erken saatte gerçekleşebileceğinden bir önceki gün hedef şehre gidilmesi önerilir. Ayrıca duruşmanın uzaması veya ertelenmesi ihtimaline karşı dönüş seyahati esnek planlanmalıdır.
Ulaşım ve konaklama masrafları taraflar arasında paylaştırılabilir ya da protokolde belirtilen bir düzenlemeyle karşılanabilir. Avukatla koordineli hareket ederek duruşma saatinin önceden teyit edilmesi büyük önem taşır. Bazı mahkemeler duruşma tarihini değiştirebilir; bu nedenle duruşma günü UYAP üzerinden son kontrol yapılması gerekir. Bu detaylar, eşlerin boşa seyahat yapmasının önüne geçer.
Eşler Arasında Farklı Uyuşmazlıklar Varsa
Anlaşmalı boşanmanın temeli, tarafların tüm konularda mutabakat sağlamasıdır. Farklı şehirlerde yaşayan eşler arasında iletişim zorlukları nedeniyle bazı konularda uyuşmazlık çıkabilir. Bu durumda protokol hazırlığı sırasında avukatların iletişimi kritik önem kazanır. Uyuşmazlıkların çözülememesi halinde anlaşmalı boşanma yoluna gidilemez, dava çekişmeli boşanmaya dönüşür.
Uyuşmazlığın niteliğine göre farklı çözüm yolları düşünülebilir. Mal paylaşımında uzlaşma sağlanamıyorsa boşanma anlaşmalı, mal rejimi tasfiyesi ise ayrı bir davada çekişmeli biçimde yürütülebilir. Nafaka konusunda mutabakat sağlanamıyorsa taraflar orta yol arayarak rakam üzerinde anlaşabilir. Velayet uyuşmazlıkları ise en hassas konudur ve çocuğun üstün yararı ilkesi çerçevesinde müzakere edilmelidir. Arabulucu aracılığıyla yürütülen görüşmeler de bu tür durumlarda etkili olabilir.
Kararın Kesinleşmesi ve Nüfus Kaydı
Anlaşmalı boşanma kararının kesinleşmesi, tebligat ve istinaf süresinin geçmesiyle gerçekleşir. Farklı şehirlerde yaşayan eşler, tebligatın ulaşması açısından adres değişikliklerini güncel tutmalıdır. Taraflar istinaf hakkından karşılıklı feragat beyanında bulunursa karar hızlıca kesinleşir. Bu feragat duruşma tutanağına geçirilir ve ayrıca dilekçeyle de sunulabilir.
Kararın kesinleşmesinden sonra mahkeme nüfus müdürlüğüne resmi yazı gönderir. Eşlerin medeni hâli "boşanmış" olarak değiştirilir. Farklı şehirlerdeki nüfus müdürlükleri bu güncellemeyi merkezi sistem üzerinden gerçekleştirir. Boşanma sonrası kimlik yenileme, soyadı değişikliği gibi işlemler eşin ikamet ettiği şehirdeki nüfus müdürlüğünde tamamlanabilir. Pasaport, ehliyet ve diğer kimlik belgelerinin güncellenmesi de boşanma kararının kesinleşmesinden sonra ilgili kurumlarda yapılır.
Farklı şehirlerde anlaşmalı boşanma, yetki kuralları, istinabe imkânı ve avukat aracılığıyla temsil sayesinde pratik biçimde yürütülebilen bir süreçtir. Protokolün kapsamlı biçimde hazırlanması, tarafların duruşmaya uygun zamanda katılması ve avukatlar arasındaki koordinasyon davanın tek celsede veya kısa sürede sonuçlanmasını sağlar. İzmir'de aile hukuku alanında faaliyet gösteren Avukat Aydın Aytuğ, aydinaytug.av.tr üzerinden sunduğu danışmanlık hizmetleriyle farklı şehirlerde yaşayan eşlerin anlaşmalı boşanma süreçlerinde protokol hazırlama, istinabe planlama, vekâlet düzenlemesi ve mal paylaşımı konularında danışanlarına kapsamlı hukuki destek sağlar.
