Boşanmadan sonra soyadı değişikliği, TMK m. 173 ile düzenlenmiş olup kural olarak kadın, boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte evlenmeden önceki soyadına (kızlık soyadı) kendiliğinden döner. Ancak yasa koyucu, eski eşinin soyadını kullanmayı sürdürmekte menfaati bulunan ve bu durum kocaya zarar vermeyen kadına hakim izniyle bu hakkı tanımıştır. Anayasa Mahkemesi ve AİHM'nin son yıllardaki kararları, 28 Ocak 2024 tarihli yasal değişiklik ve güncel Yargıtay uygulamaları ile konu önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Bu yazıda; boşanma sonrası kızlık soyadına dönüş süreci, eski eşin soyadını kullanma izni, başvuru usulü, çocuğun soyadı meselesi, nüfus işlemleri ve 2026 yılı güncel uygulaması ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
Boşanmada Soyadının Hukuki Durumu
Türk Medeni Kanunu m. 187'de evli kadının kocasının soyadını aldığı düzenlenmişti; ancak Anayasa Mahkemesi'nin 28.04.2022 tarih ve 2022-155/38 sayılı iptal kararı ile bu hüküm Anayasa'ya aykırı bulunmuştur. 28 Ocak 2024 itibariyle yürürlüğe giren değişiklik sonrası evli kadın, kendi soyadını tek başına ya da kocasının soyadıyla birlikte kullanmakta serbesttir. Bu köklü değişiklik, boşanma sonrası soyadı meselesini de etkilemiştir.
TMK m. 173 hükmü şu şekildedir: "Boşanma halinde kadın, evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur; ancak, evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. Eğer kadın evlenmeden önce dul idiyse hakimden bekarlık soyadını taşımasına izin verilmesini isteyebilir. Kadının, boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğu ve bunun kocaya bir zarar vermeyeceği ispatlanırsa, istemi üzerine hakim, kocasının soyadını taşımasına izin verir. Koca, koşulların değişmesi halinde bu iznin kaldırılmasını isteyebilir."
Otomatik Soyadı Değişikliği Süreci
Boşanma kararı kesinleştiği anda kadın, herhangi bir başvuruya gerek olmaksızın kızlık soyadını yeniden kazanır. Kararın kesinleşmesi için aşamalar şunlardır:
Gerekçeli kararın yazılması: Mahkeme kısa kararı verdikten sonra 30 gün içinde gerekçeli karar yazılır.
Kararın tebliği: Gerekçeli karar her iki tarafa tebliğ edilir.
İstinaf süresinin dolması: Tebliğden itibaren iki haftalık istinaf (HMK m. 345) süresi beklenir.
Kararın kesinleşmesi: İstinaf yoluna başvurulmadıysa veya başvurulup kararın onanmasıyla hüküm kesinleşir.
Nüfusa bildirim: Kesinleşen karar mahkeme tarafından nüfus müdürlüğüne müzekkere ile iletilir.
Kayıt güncellemesi: Nüfus müdürlüğü 4-7 gün içinde kadının aile kütüğü kaydında soyadı değişikliğini işler.
Bu süreç otomatiktir; kadının ayrıca dilekçe vermesi, dava açması veya nüfus müdürlüğüne talepte bulunması gerekmez. Ancak kimlik, pasaport, ehliyet gibi belgelerin yenilenmesi için şahsen başvuru yapılmalıdır.
Kimlik ve Belge Yenileme
Soyadı değişikliği sonrası yenilenmesi gereken resmi belgeler:
T.C. Kimlik Kartı: Nüfus müdürlüğüne başvuru — 2026 yılı ücreti 150 TL civarı
Pasaport: Bağlı bulunulan il nüfus müdürlüğü ya da e-devlet — değişken ücret
Sürücü belgesi: Emniyet Genel Müdürlüğü trafik şubesi
Vergi kimlik numarası: Vergi dairesine bildirim (otomatik güncellenir)
Banka, tapu, sigorta kayıtları: Kişinin kendisi bildirim yapmalıdır
SGK kaydı: İşverenin ya da kişinin kendisi güncellemesi gerekir
Diploma: Mezun olunan kurum tarafından güncellenir
Bu yenilemeler için genellikle boşanma kararı kesinleşmiş örneği, yeni nüfus cüzdanı ve biyometrik fotoğraf yeterlidir. E-devlet üzerinden pek çok işlem evrak sunmadan yapılabilmektedir.
Eski Kocanın Soyadını Kullanmaya Devam Etme Hakkı
TMK m. 173/2 uyarınca kadın, boşandığı eşinin soyadını kullanmakta menfaati bulunduğunu ve bunun kocaya zarar vermeyeceğini ispat ederse hakim bu hakkı tanır. Bu hak mahkeme kararıyla verildiği için soyadı değiştirme davası açılması gerekir.
İzin Talebinin Şartları
Mahkeme, iznin verilmesi için iki temel kriteri birlikte arar:
Haklı menfaat: Kadının mesleki tanınmışlığı (akademisyen, doktor, avukat, sanatçı vb.), iş hayatında kurulu kimlik, çocuklarla aynı soyadı taşıma isteği, ticari itibarın korunması, sosyal çevrede tanınmış olma gibi somut gerekçeler.
Kocaya zarar vermemek: Eski eşin sosyal veya mesleki itibarına, ticari faaliyetlerine, yeni aile kuracaksa huzuruna zarar vermemek. Kocanın nüfuzlu bir kişi olması, soyadının ticari bir marka olması gibi durumlarda zarar kriteri sıkı değerlendirilir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi Uygulaması
Yargıtay 2. HD'nin istikrarlı içtihadı uyarınca menfaat şu kapsamda değerlendirilir:
Kadın evlilik süresince soyadı altında mesleki itibar kazanmış ise menfaat vardır (Y2HD 2018/5614)
Çocukların velayeti kadındaysa, çocuklarla aynı soyadı taşımak istemesi menfaat sayılır
Pasaport, akademik yayın, vergi sicili gibi evraklarda evlilik soyadıyla yer edinmiş olmak menfaat oluşturur
Yabancı ülkede yerleşik kadın için kültürel uyum menfaat sebebi olabilir
Sadece duygusal bağ veya alışkanlık menfaat sayılmaz
Koca Adına Zarar Değerlendirmesi
Zarar kriteri dar yorumlanır. Yargıtay uygulamasında şu durumlar zarar sayılmaz:
Kocanın yeni evlilik yapmış olması
Kadının eski eşten kötü yaşam ya da kötü şöhret taşıdığına dair iddialar (somut delil gerekir)
Genel olarak duygusal rahatsızlık
Somut zarar ispatlanmadıkça hakim, izin vermelidir. Bu yönüyle kanıt yükü kocadadır.
Soyadı Değiştirme Davası Usulü
Eski eşin soyadını kullanma izni için ayrı dava açılır ya da boşanma davası içinde talep edilir. Dava usulü şu şekildedir:
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli mahkeme Aile Mahkemesi'dir. Aile Mahkemesi'nin bulunmadığı yerlerde Asliye Hukuk Mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetkili mahkeme HMK m. 9 uyarınca davalının (eski kocanın) yerleşim yeri mahkemesidir.
Dilekçe İçeriği
Dilekçede şu hususlar yer almalıdır:
Tarafların kimlik ve adres bilgileri
Boşanma kararının tarihi, sayısı ve kesinleşme bilgisi
Eski eşin soyadını kullanmaktaki somut menfaatin gerekçeleri
Bu kullanımın kocaya zarar vermeyeceğine dair açıklamalar
Delil listesi: mesleki belgeler, akademik yayınlar, ticari evraklar, tanık listesi
Talep: TMK m. 173/2 kapsamında soyadı kullanma izni
Dava Süreleri
TMK m. 173/2 davası için herhangi bir hak düşürücü süre öngörülmemiştir. Kadın boşanma kararı kesinleştikten sonra herhangi bir zamanda, hatta yıllar sonra dahi davayı açabilir. Ancak kızlık soyadına dönüş otomatik olduğundan, talebin gecikmemesi menfaatin ispatı bakımından kolaylık sağlar.
Anayasa Mahkemesi ve AİHM Kararlarının Etkisi
Soyadı mevzuatındaki dönüşümün arkasında bir dizi yüksek mahkeme kararı vardır:
AİHM Ünal Tekeli v. Türkiye (2004)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 16.11.2004 tarihli Ünal Tekeli v. Türkiye (Başvuru No: 29865/96) kararında; evli kadının kendi soyadını tek başına kullanamamasını Sözleşmenin 14. ve 8. maddelerine aykırı buldu. Karar, cinsiyete dayalı ayrımcılık oluşturduğu gerekçesiyle Türkiye aleyhine verildi ve Türkiye'de soyadı tartışmalarının miladı olarak kabul edildi.
AYM Sevim Akat Eşki (2014)
Anayasa Mahkemesi, 19.12.2013 tarih ve 2013/2187 sayılı Sevim Akat Eşki başvurusunda bireysel başvuruyu kabul ederek kadının eski kızlık soyadıyla tek başına yaşama hakkının ihlal edildiğine hükmetti. Bu karardan sonra pek çok alt derece mahkemesi kadının kızlık soyadını taşımasına izin verir hale geldi.
AYM İptal Kararı (2022)
AYM, 28.04.2022 tarih ve 2022-155/38 sayılı kararı ile TMK m. 187'yi iptal etti. Bir yıl sonra yürürlüğe giren değişiklik sonrası kadın; kendi soyadını tek başına, kocasının soyadını tek başına ya da her ikisini birlikte kullanabilir hale geldi. Bu değişiklik 28 Ocak 2024 itibariyle yürürlüğe girmiştir.
Bu Kararların Boşanmada Soyadı Üzerindeki Etkisi
Yeni dönemde kadının evlilikte soyadı tercihi neyse, boşanma sonrası da prensip olarak kendi kızlık soyadına dönüş öngörülür. Ancak TMK m. 173 hala yürürlükte olduğundan eski kocanın soyadını kullanmak isteyen kadın için dava yolu açık kalmıştır. 28 Ocak 2024 değişikliği sonrası kadınların önemli bir kısmı evlilikte zaten kendi soyadını kullandığı için boşanma sonrası soyadı meselesi daha az gündeme gelmektedir.
Çocuğun Soyadı Meselesi
Boşanma sonrası çocuğun soyadı konusu ayrı bir düzenleme alanıdır. TMK m. 321 uyarınca evlilik içinde doğan çocuk, doğumla birlikte babanın soyadını alır. Boşanma çocuğun soyadını değiştirmez; çocuk babanın soyadıyla yaşamaya devam eder.
Anayasa Mahkemesi'nin Çocuk Soyadı Kararları
AYM, 08.12.2011 tarih ve E.2010/119, K.2011/165 sayılı kararında TMK m. 321'in velayeti annede olan çocuğun babasının soyadını taşımaya devam etmesine ilişkin hükmünü iptal etti. Ancak yasa koyucu bu iptal sonrası yeni bir düzenleme yapmadığından, uygulama Yargıtay'ın yorumuyla şekillendi.
Velayet Sahibi Annenin Soyadını Çocuğa Verme
Yargıtay 18. HD ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun güncel kararları uyarınca; velayeti kendinde olan anne, çocuğun kendi soyadını taşıması için nüfus müdürlüğüne veya asliye hukuk mahkemesine başvurabilir. Bu talep için;
Çocuğun yüksek yararı esas alınır
Baba ile çocuğun iletişim durumu değerlendirilir
Çocuk kendi görüşünü açıklayabilecek yaştaysa görüşü alınır
Soyadı tanımına dair kişisel kimlik hakkı dikkate alınır
Soyadı Değişikliği Davasında Gerekli Belgeler
Dava açılırken ve sürecinde sunulması gereken evraklar:
Boşanma kararı kesinleşmiş sureti
Nüfus kayıt örneği
Kimlik fotokopisi
Menfaati ispatlayıcı belgeler: diploma, yayın listesi, ticari sicil, vergi kaydı, pasaport, akademik unvan belgesi
Tanık listesi (iş arkadaşları, meslektaşlar)
Harç ve gider avansı dekontu
Vekaletname (avukatla temsil halinde)
Yeni Evlilik Halinde Soyadı
Boşandıktan sonra yeniden evlenen kadının soyadı meselesi;
Evlenme ile yeni kocanın soyadını alma: 2024 değişikliğinden sonra zorunlu değil, isteğe bağlıdır
Kızlık soyadını koruma: Kadın dilerse kızlık soyadını tek başına sürdürebilir
Birleşik kullanım: Kızlık soyadı + yeni kocanın soyadı birlikte kullanılabilir
Eski kocanın soyadını yeni evlilikte kullanma: TMK m. 173 iznine dayanarak önceki eşin soyadını sürdürmek, yeni evlilik halinde hukuken karışıklık yarattığından mahkeme iznini otomatik olarak sonlandırır sayılır
Eski Kocanın İznin Kaldırılması Davası
TMK m. 173/3 uyarınca koca, koşulların değişmesi halinde iznin kaldırılmasını mahkemeden isteyebilir. Koşulların değiştiği sayılan haller:
Kadının mesleki durumunun değişmesi (emeklilik, işi bırakma vb.)
Kadının yeni evlilik yapması
Kadının eski kocanın soyadını kullanarak itibar zedeleyici işlere karışması
Kocanın yeni evliliği nedeniyle aile huzurunun bozulması
Ticari itibar kaybı, soyadın markalaşmış hale gelmesi
Dava eski kocanın yerleşim yeri aile mahkemesinde açılır. Kabul edilirse kadın artık kızlık soyadıyla yaşamak zorundadır.
Nüfus Hizmetleri Kanunu ve İsim/Soyadı Değişikliği
5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 36'ya göre ad veya soyadı değişikliği; haklı sebep olmaksızın yapılamaz. TMK m. 27 ise "haklı sebebin varlığı halinde" isim/soyadı değişikliğine izin verir. Haklı sebepler arasında;
Gülünç, iğrenç, söylenmesi zor bir ad/soyadı
Toplumsal olarak kötü bir anlamı olan isim
Mesleki veya toplumsal yaşamda farklı adla tanınmış olma
Dini inanç ya da cinsiyet uyum sebebi
Boşanma sonrası soyadı değişikliği dışında, kişi genel olarak kendi adını ya da soyadını mahkeme kararıyla değiştirmek istiyorsa asliye hukuk mahkemesinde dava açmalıdır.
Harç ve Masraflar
2026 yılı itibarıyla soyadı değişikliği işlemlerinin maliyeti:
Nüfus müdürlüğü işlemi (boşanma sonrası otomatik): ÜCRETSİZ
Yeni kimlik kartı: 150 TL civarı
Yeni pasaport: 1.050 - 6.500 TL (sayfa sayısına göre)
Yeni sürücü belgesi: 1.000 TL civarı
TMK m. 173/2 izin davası harcı: Maktu 615,40 TL + gider avansı 2.500 TL
Avukatlık ücreti (izin davası): Asgari 45.000 TL, baro tavsiyesi 60.000 - 80.000 TL
İzmir'de Soyadı Değişikliği Sürecinde Pratik Yaklaşım
İzmir aile mahkemeleri, soyadı değişikliği ve TMK m. 173/2 izin davalarında istikrarlı bir uygulama izler. Karşıyaka, Konak, Bornova ve Buca bölgelerinde aile mahkemelerinin iş yüküne göre 3-6 ay içinde sonuç alınabilmektedir. Boşanma davasının içinde soyadı talebinin birlikte talep edilmesi, ayrı bir dava açma külfetini ortadan kaldırdığı için tercih edilmektedir. Av. Aydın Aytuğ hukuk büromuz, müvekkillerine boşanma davası sırasında soyadı tercih stratejisini birlikte değerlendirme imkanı sunmaktadır.
Sonuç
Boşanmadan sonra soyadı değişikliği, TMK m. 173 ile düzenlenmiş ve kural olarak kadının kızlık soyadına otomatik dönüşünü öngören bir süreçtir. 28 Ocak 2024 sonrası yürürlüğe giren değişiklikle evlilik ve boşanma dönemlerinde kadının soyadı tercihi büyük oranda kendi iradesine bırakılmıştır. Eski eşin soyadını kullanma ise menfaat ve zarar verme kriterleri çerçevesinde hakim iznine tabidir. Yeni kimlik, pasaport ve benzeri belgelerin yenilenmesi için nüfus müdürlüğüne başvurulması, çocukların soyadı meselesinin velayet düzenlemesiyle birlikte değerlendirilmesi önemlidir. Soyadı meselesinin mesleki, sosyal ve duygusal boyutlarıyla hukuki bir tercih olduğu unutulmamalı ve kişinin bu süreci uzman bir aile hukuku avukatının desteğiyle yürütmesi tavsiye edilir.
